Er zijn al vele woorden gevloeid over de besparingen in de erfgoedsector, met talloze sterke argumenten vanuit verschillende invalshoeken, vaak van kunstenaars en academici, voor wie de weelde aan informatie en expertise die erfgoedinstellingen te bieden hebben van onschatbare waarde voor hun werk is. Maar ook voor bijvoorbeeld ingenieurs, die oude technologieën bestuderen om oplossingen te zoeken voor hedendaagse uitdagingen, bieden onze archieven een meerwaarde.
Een invalshoek die ik in deze discussie evenwel gemist heb, is die in relatie tot generatieve artificiële intelligentie, waarmee het steeds eenvoudiger wordt om waarheden te fabriceren. De oproep van 71 academici die in De Morgen staat raakt het punt van de bijdrage van erfgoedinstellingen als democratiseringsprocessen aan. Dit mag wat mij betreft meer in de verf worden gezet. In tijden waarin geloofwaardig lijkende leugens verspreiden nooit gemakkelijker is geweest, is het belangrijker dan ooit om bakens te hebben die garant staan voor betrouwbare informatie. Laat dit nu net een primaire rol zijn van erfgoedinstellingen.
Een andere cruciale functie van erfgoedinstellingen en bij uitbreiding elke bibliotheek, die me eerlijk gezegd lang ontgaan is omdat het zo in ons onderbewuste wordt meegegeven, is de ontwikkeling van kritisch denkvermogen bij de burger; een fundamentele voorwaarde voor een functionele democratie. Iedereen die voor de opkomst van generatieve AI een proefwerk moest schrijven op de middelbare school, zeker degenen van mijn generatie en vroeger, konden immers niet anders dan een bibliotheek te bezoeken om daar eigenhandig informatie te selecteren op basis van relevantie en kwaliteit. Pas toen onze overbuurvrouw, een apothekeres wiens kinderen momenteel middelbare school lopen, me vertelde dat zij niet langer in staat waren om zelfstandig bronnen op te zoeken omdat ze alles door generatieve AI lieten voorkauwen, besefte ik het belang en de invloed van deze bibliotheekbezoeken op ons beoordelingsvermogen. En inderdaad, verschillende studies van het MIT tonen een zorgwekkende trend aan waarbij het gebruik van generatieve AI wordt betaald met cognitieve vaardigheden, inclusief het vermogen om waarachtige informatie te onderscheiden van verzonnen feiten.
Dit is op twee niveaus dramatisch. Ten eerste is Vlaanderen een kenniseconomie; tenzij de overheid beslist om de steenkoolmijnen in Limburg te heropenen, hebben wij geen grondstoffen om te exporteren. Onze grondstof is ons belichaamd cultureel kapitaal, en dat zijn we door het gebruik van generatieve AI door ramen en deuren naar buiten aan het gooien, een effect dat versterkt zal worden door het lamleggen van kennis- en informatiecentra zoals erfgoedinstellingen en archieven, die noodgedwongen eeuwenlang opgebouwde kennis achter slot en grendel moeten zetten of zelfs laten verloren gaan als gevolg van de besparingen.
Ten tweede betekent een bevolking met afnemend beoordelingsvermogen én verminderde toegang tot instellingen om de correctheid en betrouwbaarheid van informatie te staven per definitie een achteruitgang van onze democratie. Sinds mensenheugenis instrumentaliseren autoritaire leiders de geschiedenis om hun ideologische agenda te rechtvaardigen, en hoe meer gedesinformeerd de bevolking, hoe vatbaarder zij daarvoor worden. “I love the uneducated”, zei Trump. Rusland ontzegt al jarenlang de toegang tot hun archieven voor buitenlandse correspondenten, of vernietigt ze gewoon indien ze ongewenste documentatie bevatten. Ook hier vullen politieke partijen de geschiedenis graag creatief in om er zelf beter uit te komen. Laat ons niet vergeten dat België sinds 2017 gestaag aan het wegzakken is in het klassement der democratieën, ondertussen bij de “gebrekkige democratieën” gerangschikt staat en bij de slechtste leerlingen van West-Europa hoort.
Deze twee ogenschijnlijk aparte ontwikkelingen vormen tezamen een infernale alchemie, waarbij anti-democratische leiders met behulp van generatieve AI steeds gemakkelijker, sneller, en in groter volume geloofwaardige propaganda kunnen creëren, terwijl de bevolking steeds minder middelen aangereikt krijgt om die stortvloed aan informatie op geloofwaardigheid te beoordelen. In het licht hiervan kunnen de besparingen op ons erfgoed inderdaad dom en onverantwoord noemen, zoals velen dat voor mij al hebben gedaan, want juist nu worden instellingen die betrouwbare informatie kunnen aanbieden belangrijker dan ooit. Gennez beweert zich te willen distantiëren van Trumpiaans beleid door de makers van cultuur te ontzien, maar door de werking van erfgoedinstellingen onmogelijk te maken, legt zij net de voedingsbodem waarin de Trumps van morgen kunnen gedijen.
Dit is mijn eigen visie hierop en reflecteert niet die van de instelling of collega’s waarvoor en met wie ik werk.
Bronnen:
- Gescinska, A. (2024). De illiberale verleiding: Over de uitholling van de democratische rechtsstaat. Borgerhoff & Lamberigts.
- Vlaamse academici stellen drastische besparing op erfgoed aan de kaak: ‘Ook de politiek kan zich vergissen’:
- Dialogues with AI Reduce Beliefs in Misinformation but Build No Lasting Discernment Skills:
- Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task:
- België zakt naar 35e plaats op lijst van democratieën:
- België op 36e plaats als ‘gebrekkige democratie’ op klassement van democratieën: